Goya: Francisco Goya y Lucientes – malarz okropności i snu rozumu

0

Francisco José de Goya y Lucientes, urodzony 30 marca 1746 roku, to postać monumentalna w historii sztuki, uznawany za jednego z najważniejszych hiszpańskich artystów przełomu XVIII i XIX wieku. Jego życie, bogate w burzliwe wydarzenia i głębokie przemiany artystyczne, naznaczone było chorobami, które odcisnęły piętno na jego twórczości, prowadząc go od klasycznych form do mrocznych wizji. Francisco Goya, którego dzieła łączą tradycyjne techniki z nowatorskim podejściem, wywarł znaczący wpływ na malarzy XIX i XX wieku, stając się prekursorem nowoczesności. Zmarł 16 kwietnia 1828 roku w Bordeaux, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które do dziś fascynuje i inspiruje.

Pochodzący z rodziny o niższym statusie średnim, Francisco Goya był synem José Benito de Goya y Franque, pozłotnika pochodzenia baskijskiego. Jego małżeństwo z Josefą Bayeu, siostrą jego nauczyciela Francisco Bayeu, zawarte 25 lipca 1773 roku, okazało się kluczowe dla jego późniejszej kariery, ułatwiając zdobywanie zleceń na dworze królewskim. Choć Goya i Josefa mieli łącznie siedmioro lub ośmioro dzieci, tylko jeden syn, Javier, urodzony w 1784 roku, dożył wieku dorosłego. Pod koniec życia, po opuszczeniu Hiszpanii w 1824 roku, artysta zamieszkał w Bordeaux z Leocadią Weiss, swoją znacznie młodszą pokojówką i towarzyszką, która prawdopodobnie była jego kochanką.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na marzec 2024 roku Francisco Goya miałby 278 lat.
• Żona/Mąż: Josefa Bayeu
• Dzieci: Javier Goya
• Zawód: Malarz, grafik
• Główne osiągnięcie: Prekursor nowoczesności w malarstwie, twórca przełomowych dzieł o głębokim wymiarze psychologicznym i społecznym.

Francisco Goya – Podstawowe Informacje

Dane biograficzne

Francisco José de Goya y Lucientes urodził się 30 marca 1746 roku w malowniczej miejscowości Fuendetodos, położonej w regionie Aragonii w Hiszpanii. Jego życie zakończyło się 16 kwietnia 1828 roku w Bordeaux we Francji, gdzie zmarł w wieku 82 lat. Pozostawił po sobie spuściznę, która ugruntowała jego pozycję jako kluczowej postaci w hiszpańskiej sztuce okresu przełomu XVIII i XIX wieku. Jego twórczość, charakteryzująca się głęboką wrażliwością i innowacyjnością, wywarła ogromny wpływ na rozwój malarstwa, czyniąc go prekursorem nowoczesności.

Określenia i dziedzictwo

Francisco Goya jest często określany mianem „ostatniego ze starych mistrzów i pierwszego z nowoczesnych”. To niezwykłe połączenie tradycji z innowacją sprawiło, że jego dzieła odcisnęły trwałe piętno na malarzach XIX i XX wieku. Jego artystyczna wizja, ewoluująca od klasycznych form do mrocznych, często pesymistycznych przedstawień, stanowiła wyraz jego głębokiego zaangażowania w ludzkie doświadczenia i społeczne obserwacje. Dziedzictwo Goi jest nie tylko artystyczne, ale także filozoficzne, skłaniające do refleksji nad naturą człowieka i świata.

Rodzina i Życie Prywatne Francisco Goi

Pochodzenie i rodzina

Francisco Goya wywodził się z niższej klasy średniej. Jego ojciec, José Benito de Goya y Franque, był pozłotnikiem o baskijskim pochodzeniu. Ta skromna rodzina stanowiła punkt wyjścia dla artysty, którego talent i determinacja pozwoliły mu wspiąć się na szczyty społeczne i artystyczne. Pomimo prostego pochodzenia, Goya zdołał zdobyć uznanie i pozycję, która pozwoliła mu na tworzenie dzieł o uniwersalnym znaczeniu.

Małżeństwo i dzieci

25 lipca 1773 roku Francisco Goya poślubił Josefę Bayeu, zwaną przez niego „Pepą”. Josefa była siostrą Francisco Bayeu, wpływowego malarza i nauczyciela Goi. To małżeństwo okazało się strategicznym krokiem w karierze artysty, ułatwiając mu zdobywanie zleceń na dworze królewskim. Choć Goya i Josefa doczekali się łącznie siedmiorga lub ośmiorga dzieci, los okazał się dla nich okrutny – tylko jeden syn, Javier, urodzony w 1784 roku, dożył wieku dorosłego. Ta osobista tragedia z pewnością wpłynęła na jego wrażliwość i sposób przedstawiania ludzkich cierpień w dziełach.

Ostatnie lata i towarzystwo

Pod koniec życia, w 1824 roku, Francisco Goya opuścił Hiszpanię i osiadł w Bordeaux we Francji. Tam zamieszkał z Leocadią Weiss, swoją znacznie młodszą pokojówką i towarzyszką. Relacja ta, choć nieformalna, była dla artysty źródłem wsparcia w ostatnich latach życia. Istnieją przesłanki sugerujące, że Leocadia Weiss mogła być jego kochanką, co dodaje kolejny, intymny wymiar do biografii wielkiego artysty.

Kariera Zawodowa i Twórczość Francisco Goi

Początki edukacji artystycznej

Edukację artystyczną Francisco Goya rozpoczął w wieku 14 lat pod okiem José Luzána y Martíneza. Przez cztery lata intensywnie uczył się rzemiosła malarskiego, głównie poprzez kopiowanie rycin. Ten etap stanowił fundament jego przyszłej kariery, kształtując jego umiejętności techniczne i wprowadzając go w świat sztuki. Już w młodym wieku Goya wykazywał niezwykły talent i zapał do pracy, co zapowiadało jego przyszłe sukcesy.

Kariera przy dworze królewskim

W 1786 roku Francisco Goya został mianowany malarzem nadwornym Korony Hiszpańskiej, co było znaczącym osiągnięciem. Jego kariera nabrała tempa, a w 1799 roku osiągnął najwyższą możliwą rangę – *Primer Pintor de Cámara* (Pierwszy Malarz Nadworny). Ta prestiżowa pozycja pozwoliła mu na tworzenie portretów członków rodziny królewskiej i innych ważnych osobistości, co przyczyniło się do jego rozgłosu i stabilizacji finansowej. Zleceniodawca jego prac często bywał sam król Karol IV.

Projektowanie kartonów do gobelinów

Wczesny etap kariery Francisco Goi w Madrycie, począwszy od 1775 roku, był zdominowany przez projektowanie kartonów do gobelinów. Stworzył ich łącznie 42 dla Królewskiej Fabryki Gobelinów. Te prace, często przedstawiające sceny rodzajowe i sielskie pejzaże, ukazywały jego mistrzostwo w kompozycji i kolorze. Były one kluczowym elementem jego rozwoju artystycznego, pozwalając mu na eksperymentowanie z różnymi tematami i technikami, zanim w pełni poświęcił się malarstwu dworskiemu i bardziej osobistym dziełom.

Przełomowe dzieła i inspiracje

W latach 90. XVIII wieku, na zlecenie wpływowego polityka Manuela Godoya, Francisco Goya namalował „Maję nagą” (*La maja desnuda*). Dzieło to było niezwykle odważne jak na tamte czasy, wykazując inspirację stylem mistrza Diego Velázqueza. Kilka lat później, w latach 1800–1801, Goya stworzył słynny portret zbiorowy „Karol IV i jego rodzina”. W tym dziele również nawiązał do kompozycji Velázqueza, oddając psychologiczną głębię i złożoność hiszpańskiej rodziny królewskiej. Obrazy te potwierdzają jego mistrzostwo w portretowaniu i umiejętność uchwycenia charakteru postaci.

Zmiana estetyki po 1793 roku

Twórczość Francisco Goi uległa drastycznej zmianie po 1793 roku, kiedy to artysta zapadł na ciężką, niezdiagnozowaną chorobę. Choroba ta doprowadziła go do całkowitej głuchoty i stała się punktem zwrotnym w jego życiu oraz estetyce malarskiej. Jego prace stały się mroczniejsze, pełne pesymizmu i niepokoju. Zaczął przedstawiać szaleństwo, czarownice, demony i fantastyczne stwory, odzwierciedlając swoje wewnętrzne przeżycia i lęk przed utratą zdrowia psychicznego. Ten okres twórczości, często określany jako mroczny, ujawnił głębię jego artystycznej duszy i umiejętność wyrażania najciemniejszych aspektów ludzkiej psychiki.

Działalność artystyczna w późniejszym okresie

Pod koniec życia, w 1819 roku, Francisco Goya przeżył kolejną ciężką chorobę. Po tym wydarzeniu artysta zamieszkał w izolacji w domu znanym jako Quinta del Sordo, co oznacza „Dom Głuchoniemego”. Tam, na ścianach swojego domu, stworzył jeden z najbardziej przejmujących i niepokojących cykli w historii sztuki – „Czarne Obrazy”. Dzieła te, namalowane bezpośrednio na tynku, są wyrazem jego głębokiego pesymizmu, lęku przed śmiercią i fascynacji mrocznymi stronami ludzkiej natury. Obrazy takie jak „Saturn pożerający własne syna” ilustrują jego desperacką walkę z własnymi demonami. W Bordeaux ukończył serię prac poświęconych tematyce walk byków, znaną jako „La Tauromaquia”.

Osiągnięcia i Nagrody Francisco Goi

Międzynarodowe sukcesy

Pierwszym znaczącym międzynarodowym sukcesem Francisco Goi było zdobycie drugiej nagrody w konkursie malarskim zorganizowanym przez miasto Parma we Włoszech w 1771 roku. To wyróżnienie otworzyło mu drzwi do dalszych zagranicznych podróży i uznania. Warto dodać, że Goya wyjechał do Rzymu na własny koszt po tym, jak nie udało mu się zdobyć stypendium. Krążyły wówczas legendy, które dodawały barwności jego wczesnym losom, sugerując, że podróżował z grupą torreadorów lub pracował jako akrobata uliczny.

Stanowiska akademickie

W 1795 roku Francisco Goya został mianowany Dyrektorem Królewskiej Akademii (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando). Było to znaczące uznanie jego talentu i pozycji w świecie sztuki, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że wcześniej, w latach 1763 i 1766, dwukrotnie odmawiano mu przyjęcia w poczet jej członków. To pokazuje, jak długą i krętą drogę musiał pokonać artysta, aby zdobyć należne mu miejsce w hiszpańskim świecie sztuki.

Zdrowie i Jego Wpływ na Twórczość Goyi

Choroba i utrata słuchu

Rok 1793 był dla Francisco Goi przełomowy ze względu na chorobę. Zapadał na poważną, niezdiagnozowaną przypadłość, która doprowadziła go do całkowitej głuchoty. Ta dramatyczna zmiana fizyczna wpłynęła nie tylko na jego życie codzienne, ale przede wszystkim stała się punktem zwrotnym w jego estetyce malarskiej. Utrata słuchu pogłębiła jego introspekcję i skupienie na wewnętrznym świecie, co znalazło odzwierciedlenie w coraz mroczniejszych i bardziej ekspresyjnych dziełach.

Izolacja i „Czarne Obrazy”

Pod koniec życia, w 1819 roku, Goya przeżył kolejną ciężką chorobę. Po tym wydarzeniu artysta zamieszkał w izolacji w domu znanym jako Quinta del Sordo, co oznacza „Dom Głuchoniemego”. Tam, na ścianach swojego domu, stworzył jeden z najbardziej przejmujących i niepokojących cykli w historii sztuki – „Czarne Obrazy”. Dzieła te, namalowane bezpośrednio na tynku, są wyrazem jego głębokiego pesymizmu, lęku przed śmiercią i fascynacji mrocznymi stronami ludzkiej natury.

Przyczyna śmierci

Bezpośrednią przyczyną śmierci Francisco Goi w 1828 roku był udar mózgu. Udar ten nastąpił wcześniej i pozostawił go sparaliżowanego po prawej stronie ciała, co znacząco ograniczyło jego zdolność do malowania. Mimo tej tragedii, artysta do końca pozostawał aktywny twórczo, a jego ostatnie dzieła, tworzone w Bordeaux, świadczą o jego niezłomnym duchu i nieustającej potrzebie ekspresji artystycznej.

Najważniejsze Dzieła Francisco Goi

Obrazy

Wśród najsłynniejszych dzieł Francisco Goi znajduje się **„Rozstrzelanie powstańców madryckich”** (*The Third of May 1808*) z 1814 roku. Jest to ikoniczny obraz przedstawiający okrucieństwa wojny na Półwyspie Iberyjskim, będący potężnym antywojennym manifestem. Innym niezwykle silnym dziełem jest „Saturn pożerający własne syna” (*Saturn Devouring His Son*), będący jednym z najbardziej przerażających obrazów z cyklu „Czarnych Obrazów”, namalowanym bezpośrednio na tynku ścian jego domu. Warto również wspomnieć o portretach, takich jak „Karol IV i jego rodzina”, które ukazują jego mistrzostwo w oddawaniu psychologicznej głębi postaci.

Serie rycin

Francisco Goya zasłynął również jako mistrz grafiki. Jego serie rycin, takie jak „Kaprysy” (*Los Caprichos*) oraz „Okropności wojny” (*The Disasters of War*), stanowią poruszającą krytykę korupcji politycznej, religijnej oraz brutalności konfliktów zbrojnych. W tych dziełach Goya bezlitośnie obnażał przywary społeczeństwa i okrucieństwo wojny, wykorzystując akwafortę i miedzioryt do tworzenia ostrych, symbolicznych przedstawień. Jego grafiki często zawierały komentarze społeczne, porównywalne do tych, które później tworzyli artyści tacy jak Charles Baudelaire czy Pablo Picasso.

Cykle malarskie

Poza wymienionymi dziełami, Francisco Goya stworzył również serię prac poświęconą tematyce walk byków, znaną jako „La Tauromaquia”. Artysta ukończył ją podczas swojego pobytu na emeryturze w Bordeaux. Jego twórczość obejmuje również malarstwo religijne, jak freski w Bazylice del Pilar w Saragossie, oraz sceny rodzajowe, które odzwierciedlają jego zainteresowanie codziennym życiem i kulturą Hiszpanii. Łącznie stworzył około 700 malowideł, z czego wiele znajduje się obecnie w Muzeum Prado w Madrycie.

Ciekawostki z Życia Francisco Goi

Wyjazd do Włoch

Francisco Goya wyjechał do Włoch, w tym do Rzymu, na własny koszt, po tym jak nie udało mu się zdobyć stypendium. Krążyły wówczas legendy, które dodawały barwności jego wczesnym latom, sugerując, że podróżował z grupą torreadorów lub pracował jako akrobata uliczny. Te opowieści, choć niepotwierdzone, ukazują jego determinację i chęć zdobywania doświadczeń w młodym wieku.

Trudność w poznaniu jego myśli

Mimo że zachowało się wiele listów Francisco Goi, historycy sztuki uważają, że bardzo mało wiadomo o jego rzeczywistych, głębokich przemyśleniach. Artysta rzadko wyrażał je wprost, co sprawia, że interpretacja jego dzieł często opiera się na analizie wizualnej i kontekście historycznym. Ta enigmatyczność dodaje jego postaci tajemniczości i zachęca do głębszego zanurzenia się w jego sztuce.

Fascynacja tematem obłędu

W 1794 roku Francisco Goya namalował obraz „Dziedziniec szaleńców” (*Yard with Lunatics*). Dzieło to było wyrazem jego rosnącej fascynacji tematem obłędu i lęku o własne zdrowie psychiczne. Ta tematyka, wraz z przedstawieniami czarownic i demonów, stała się dominująca w jego twórczości po 1793 roku, po przebytym kryzysie zdrowotnym. Obraz ten, podobnie jak późniejsze „Czarne Obrazy”, stanowi świadectwo jego zmagań z własnymi lękami i mrocznymi stronami ludzkiej psychiki, odzwierciedlając jednocześnie ducha epoki romantyzmu z jego zainteresowaniem stanami granicznymi i irracjonalnością.

Kluczowe Okresy w Karierze i Życiu Francisco Goi

Etapy rozwoju artystycznego

• Wczesna edukacja (od ok. 1760): Nauka rzemiosła malarskiego pod okiem José Luzána y Martíneza (4 lata), kopiowanie rycin.
• Początki kariery w Madrycie (od 1775): Projektowanie kartonów do gobelinów (42 dzieła) dla Królewskiej Fabryki Gobelinów.
• Złoty wiek przy dworze królewskim: Mianowanie malarzem nadwornym (1786), osiągnięcie rangi Primer Pintor de Cámara (1799).
• Przełom po 1793 roku: Zmiana estetyki pod wpływem choroby, powstanie mroczniejszych, pesymistycznych dzieł.
• Późny okres twórczości i emigracja (po 1819): Zamieszkanie w Quinta del Sordo, tworzenie „Czarnych Obrazów”, wyjazd do Bordeaux (1824).

Nagrody i osiągnięcia

• 1771: Druga nagroda w konkursie malarskim w Parmie (pierwszy międzynarodowy sukces).
• 1795: Mianowanie Dyrektorem Królewskiej Akademii (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando).
• 1786: Mianowanie malarzem nadwornym Korony Hiszpańskiej.
• 1799: Osiągnięcie rangi Primer Pintor de Cámara (Pierwszy Malarz Nadworny).

Kluczowe Dzieła Francisco Goi

Wybrane obrazy

• „Rozstrzelanie powstańców madryckich” (*The Third of May 1808*) – 1814
• „Saturn pożerający własne syna” (*Saturn Devouring His Son*) – cykl „Czarnych Obrazów”
• „Maja naga” (*La maja desnuda*) – lata 90. XVIII wieku
• „Karol IV i jego rodzina” – 1800–1801

Wybrane serie rycin

• „Kaprysy” (*Los Caprichos*) – krytyka przywar społecznych
• „Okropności wojny” (*The Disasters of War*) – ukazanie brutalności konfliktów
• „La Tauromaquia” – tematyka walk byków

Warto wiedzieć: Francisco Goya wyjechał do Włoch (Rzymu) na własny koszt po tym, jak nie udało mu się zdobyć stypendium; krążyły legendy, że podróżował z grupą torreadorów lub pracował jako akrobata uliczny.

Warto wiedzieć: Choć zachowało się wiele jego listów, historycy uważają, że bardzo mało wiadomo o jego rzeczywistych, głębokich przemyśleniach, gdyż rzadko wyrażał je wprost.

Francisco Goya, dzięki swojej niezwykłej zdolności do przekraczania granic artystycznych i odzwierciedlania głębi ludzkich doświadczeń, pozostaje inspiracją, ukazując, jak sztuka potrafi ewoluować wraz z życiem artysty.

Francisco José de Goya y Lucientes, jeden z najwybitniejszych malarzy i grafików w historii sztuki, wywarł nieoceniony wpływ na rozwój malarstwa europejskiego. Jego twórczość, charakteryzująca się głęboką analizą psychologiczną, odwagą w poruszaniu trudnych tematów oraz innowacyjnością formalną, stanowi pomost między epoką oświecenia a romantyzmem, a w wielu aspektach wyprzedza swoje czasy, zapowiadając kierunki rozwoju sztuki XX wieku. Od portretów królewskich po mroczne wizje z „Czarnych Obrazów”, Goya ukazywał pełne spektrum ludzkich emocji i doświadczeń, czyniąc go artystą uniwersalnym i ponadczasowym.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_Goya