Eurypides: Życiorys, tragedia, Ifigenia, Elektra, Bachantki, Orestes

0

Eurypides (stgr. Eὐριπίδης) był jednym z trzech najwybitniejszych tragików ateńskiego okresu klasycznego, obok Eschylosa i Sofoklesa. Jego dorobek, obejmujący 19 zachowanych sztuk, nadal stanowi fundament klasycznej literatury greckiej i jest kluczowym elementem dziedzictwa kulturowego. Eurypides, syn Mnesarchosa i Cleito, znany jest przede wszystkim jako innowator teatralny, który jako pierwszy zaczął przedstawiać mitycznych bohaterów jako zwykłych ludzi w nadzwyczajnych okolicznościach, ukazując ich złożoność psychiczną i ludzkie słabości. To podejście przyniosło mu miano „najbardziej tragicznego z poetów” według Arystotelesa.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [maj 2024] miałby około 2544 lata.
• Żona/Mąż: Brak danych.
• Dzieci: Brak danych.
• Zawód: Tragik, poeta.
• Główne osiągnięcie: Rewolucjonizacja teatru greckiego poprzez realistyczne przedstawienie postaci i ludzkich emocji.

Kim był Eurypides? Podstawowe informacje biograficzne

Eurypides, jeden z wielkich tragików greckich, urodził się około 480 roku p.n.e. na wyspie Salamina. Tradycja patriotyczna wiąże datę jego narodzin z dniem wielkiego zwycięstwa Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą, co podkreśla jego głęboki związek z kluczowymi wydarzeniami w historii Aten. Tragik zmarł około 406 roku p.n.e., w wieku około 74 lat. Według tradycji, jego śmierć nastąpiła prawdopodobnie w Macedonii, gdzie przebywał na dworze króla Archelaosa I. Przypisuje mu się autorstwo od 92 do 95 sztuk, z których do czasów współczesnych przetrwało w niemal całości 19, co stanowi liczbę większą niż zachowany dorobek Eschylosa i Sofoklesa razem wziętych. Jego tragedie, choć często kwestionowane przez współczesnych, zyskały ogromne uznanie w epoce hellenistycznej, a jego wpływ na rozwój teatru i literatury jest niepodważalny.

Rodzina i życie prywatne Eurypidesa

Rodzicami Eurypidesa byli Mnesarchus i Cleito. Ojciec był detalistą, natomiast tradycja komediowa złośliwie przedstawiała jego matkę jako skromną sprzedawczynię warzyw, co mogło być elementem szyderstwa ze strony jego rywali. Zgodnie z przekazami, ojciec Eurypidesa otrzymał wyrocznię głoszącą, że jego syn zdobędzie „korony zwycięstwa”, co skłoniło go do zmuszania młodego Eurypidesa do treningów lekkoatletycznych. Jednak losy osobiste tragika nie były usłane różami. Jego życie małżeńskie opisywane było jako pasmo nieszczęść. Miał dwie żony, Melite oraz Choerine, które według przekazów miały być mu niewierne. W późniejszym wieku Eurypides stał się samotnikiem. Zamieszkał w jaskini na Salaminie, znanej dziś jako Jaskinia Eurypidesa, gdzie według legendy zbudował imponującą bibliotekę i tworzył swoje dzieła w izolacji, z dala od zgiełku miasta i życia towarzyskiego.

Kariera teatralna i dorobek twórczy Eurypidesa

Eurypides zadebiutował w prestiżowym konkursie City Dionysia w 455 roku p.n.e., zaledwie rok po śmierci swojego mistrza Eschylosa. Jednak na swoje pierwsze znaczące zwycięstwo musiał czekać aż do 441 roku p.n.e. W ciągu całej swojej kariery zdobył tylko pięć zwycięstw, co było wynikiem skromnym w porównaniu do jego rywali, takich jak Sofokles. Mimo to, jego popularność gwałtownie wzrosła w epoce hellenistycznej, a jego teksty zaczęto doceniać za głębię psychologiczną i nowatorskie podejście do mitologicznych historii. Eurypides był wielkim innowatorem teatralnym. Jako pierwszy zaczął przedstawiać mitycznych bohaterów jako zwykłych ludzi w nadzwyczajnych okolicznościach, ukazując ich wątpliwości, namiętności i słabości. Arystoteles nazwał go „najbardziej tragicznym z poetów”, co odnosiło się do jego skłonności do nieszczęśliwych zakończeń oraz przedstawiania ludzkiego cierpienia w sposób niemal nie do zniesienia dla widza.

Twórczość Eurypidesa dzieli się na kilka okresów. Wczesne tragedie, takie jak „Medea” czy „Hippolytos”, charakteryzują się intensywnymi emocjami i złożonymi postaciami. Następnie przyszedł okres patriotyczny, po którym nastąpił czas rozczarowania wojną, widoczny w sztukach takich jak „Hekabe” czy „Trojanki”. Finał twórczości to okres rozpaczliwy, co doskonale ilustrują „Bachantki”. W jego utworach często pojawiają się intrygi, które prowadzą do tragicznych konsekwencji, a przebieg wydarzeń nierzadko interweniują bogowie, co stanowi charakterystyczny element tragedii greckiej. Jego dzieła, takie jak „Alcestis”, „Andromacha”, „Herakles” czy „Błagalnica”, ukazują złożoność ludzkiej natury i tragizm losu.

Najważniejsze tragedie Eurypidesa

• Medea
• Hippolytos
• Hekabe
• Trojanki
• Bachantki
• Ifigenia w Aulidzie

Najważniejsze osiągnięcia i nagrody Eurypidesa

Choć za życia Eurypides wygrał tylko cztery konkursy dramatyczne w Atenach, jego piąte i najważniejsze zwycięstwo przyszło pośmiertnie w 405 roku p.n.e. Wówczas wystawiono jego arcydzieła „Bachantki” oraz „Ifigenia w Aulidzie”, które przyniosły mu ostateczne uznanie. Jego twórczość stała się fundamentem starożytnej edukacji, plasując go obok takich postaci jak Homer, Demostenes i Menander – stanowiąc jeden z „czterech filarów” ówczesnego systemu nauczania. Sztuki Eurypidesa były kopiowane i studiowane przez stulecia, a jego teksty stały się wzorem dla późniejszych pokoleń pisarzy i myślicieli.

Jego wpływ na teatr jest nieoceniony. Eurypides wprowadził do teatru postać „deus ex machina” (boga z maszyny), wykorzystując urządzenie zwane mechane do podnoszenia aktorów w powietrze, co pozwalało na stworzenie iluzji interwencji boskiej. Sposób, w jaki przedstawiał postaci, zwłaszcza kobiety, był rewolucyjny. Jego portret Medei do dziś budzi silne emocje, ukazując złożoność psychologiczną i tragiczny wybór. Sztuki takie jak „Fedra”, „Elektra” czy „Oszalały Herakles” dowodzą jego mistrzostwa w kreowaniu postaci i ukazaniu ludzkich namiętności. Jego styl był tak charakterystyczny, że poeta Cratinus ukuł termin „euripidaristophaniser”, aby opisać kogoś, kto łączył w sobie intelektualne zacięcie Eurypidesa z komediowym stylem Arystofanesa. To pokazuje, jak bardzo jego twórczość wykraczała poza tradycyjne ramy i inspirowała innych artystów do eksperymentowania.

Konkursy dramatyczne i zwycięstwa

Kontrowersje i skandale związane z Eurypidesem

Eurypides był postacią nieustannie wyśmiewaną przez współczesnych mu poetów komediowych, zwłaszcza przez Arystofanesa. Arystofanes w swoich sztukach przedstawiał go jako niebezpiecznego intelektualistę niszczącego tradycyjne wartości, co świadczy o kontrowersyjnym charakterze jego twórczości. Krążyły również plotki, że w pisaniu sztuk pomagał mu filozof Sokrates lub aktor Cephisophon, co miało podważać samodzielność twórczą tragika i jego geniusz. Te zarzuty, choć niepotwierdzone, świadczą o tym, jak bardzo jego dzieła budziły dyskusje i podważały utarte schematy.

Często oskarżano go o bezbożność lub ateizm, co było poważnym zarzutem w ówczesnych Atenach. Jego sztuka „Bachantki” jest przez niektórych badaczy interpretowana jako próba odparcia tych zarzutów, ukazując potęgę boga Dionizosa i konsekwencje jego lekceważenia. Najbardziej skandalizującym aspektem jego twórczości było jednak przedstawianie przez niego kobiet jako postaci silnych, myślących i filozofujących. W ówczesnych Atenach, gdzie kobiety miały ograniczoną rolę społeczną, takie kreacje były niezwykle nowatorskie i budziły sprzeciw. Jego portret Medei, jako kobiety targanej namiętnościami i dokonującej straszliwych czynów, do dziś budzi silne emocje i stanowi przykład złożoności psychologicznej jego bohaterów.

Warto wiedzieć: Przedstawianie przez Eurypidesa kobiet jako postaci silnych, myślących i filozofujących było w ówczesnych Atenach skandalizujące.

Ciekawostki z życia i twórczości Eurypidesa

Według Plutarcha, niektórzy wzięci do niewoli Ateńczycy zdołali uniknąć śmierci tylko dlatego, że potrafili recytować fragmenty tekstów Eurypidesa. Ta anegdota świadczy o tym, jak głęboko jego dzieła zakorzeniły się w świadomości społeczeństwa i jak wielki miały wpływ na życie codzienne. Istnieje również legenda, że po jego śmierci cenotaf tragika w pobliżu Pireusu został uderzony piorunem, co interpretowano jako znak jego wyjątkowej mocy i boskiego uznania dla jego talentu. Te opowieści podkreślają mistyczną aurę otaczającą postać Eurypidesa.

Eurypides był również innowatorem technicznym. Wprowadził do teatru postać „deus ex machina” (boga z maszyny), wykorzystując urządzenie zwane *mechane* do podnoszenia aktorów w powietrze, co pozwalało na stworzenie iluzji interwencji boskiej. Jego styl był tak charakterystyczny, że poeta Cratinus ukuł termin „euripidaristophaniser”, aby opisać kogoś, kto łączył w sobie intelektualne zacięcie Eurypidesa z komediowym stylem Arystofanesa. To pokazuje, jak bardzo jego twórczość wykraczała poza tradycyjne ramy i inspirowała innych artystów do eksperymentowania.

Kluczowe daty z życia i twórczości Eurypidesa

• Około 480 p.n.e. – Narodziny na wyspie Salamina.
• 455 p.n.e. – Debiut w konkursie City Dionysia.
• 441 p.n.e. – Pierwsze zwycięstwo w konkursie dramatycznym.
• Około 406 p.n.e. – Śmierć w Macedonii.
• 405 p.n.e. – Pośmiertne zwycięstwo w konkursie (wystawienie „Bachantek” i „Ifigenii w Aulidzie”).

Eurypides, jako jeden z najwybitniejszych tragików w historii, zrewolucjonizował teatr grecki, wprowadzając nowe podejście do kreowania postaci i przedstawiania ludzkich emocji. Jego pośmiertne uznanie i wpływ na kulturę europejską świadczą o ponadczasowej wartości jego twórczości, która do dziś inspiruje i skłania do refleksji nad ludzką kondycją, czyniąc go postacią niezmiennie ważną dla zrozumienia rozwoju sztuki i myśli zachodniej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Euripides